Üçləmə inancı ortaya çıxdığı illərdən bu günədək demək olar ki, hər dövrdə böyük mübahisələrə səbəb olub və bu mübahisələr XVIII əsrdən etibarən daha geniş sahələrə yayılıb. Bu illərdə başlayan Müqəddəs-Kitab tədqiqatları insanları əvvəlcə üçləmə inancının nəyə görə İncildə aydın şəkildə yer almadığını, sonra da onun hansı şəraitdə ortaya çıxdığını araşdırmağa istiqamətləndirib. Hal-hazırda da müxtəlif ilahiyyatçılar, alimlər, tədqiqatçılar, yazarlar və müstəqil xristian cərəyanları üçləmə və kəffarə etiqadı başda olmaqla bir çox ənənəvi xristian inanclarını rədd edirlər. Sonrakı fəsillərin birində nümunələrini araşdıracağımız bu şəxslərin və cərəyanların bir qismi üçləmə etiqadının qarşısında dayanan ariusçuların anlayışını qoruyub saxlayır, fikirlərini isə Müqəddəs-Kitabla və ilk xristianlıqdan qalma əsərlərlə bağlı araşdırmalarla əsaslandırırlar.
İsa Peyğəmbərdən bir neçə əsr sonra təşkil olunmuş İznik və Kadıköy məclislərində verilən qərarların ardınca üçləmə inancı xristianlığın əsası halına gətirilib, bu böyük səhvə inanmamaq isə imansızlıq kimi qəbul edilib. Buna görə də üçləmə inancının Allaha bir və tək olaraq iman gətirənlərin düşüncəsinə zidd bir təlim olduğuna inanan, üçləmənin İncillərdə yer almadığını deyib buna əsaslanan yaxud da bu məsələdə şübhəsi olan insanlar ya susdurulub, ya da zorla təslim ediliblər. Theodore Zahn (Teodor Zan) özünün “Articles of Apostolic Creed” (“Həvari inanclarının maddələri”) adlı əsərində “Bizim eranın 180-210-cu illəri arasında “Bir və tək olaraq Allaha iman” sözünün əvvəlinə “Ata” sözünün əlavə edildiyini” söyləyir. Zan bu vəziyyətin əvvəllər bir çox kilsə rəhbərlərinin etirazı ilə qarşılandığını və bu rəhbərlərin “həyata keçirilən işlərin müqəddəs mətnlərdə olmayan inanclar törətmək olduğunu” söylədiklərini bildirir.45 Özünün İncilə dair araşdırmaları ilə tanınan Duncan Heaster (Danken Hester) isə 1988-ci ildə üçləmə mövzusu ilə bağlı bir polemikada öz fikirlərini belə ifadə etmişdir: “Üçləmə bizə qavranılması mümkün olmayan bir Tanrı etiqadı təqdim edir. Və bu inanc Tanrının açıq və başadüşülən sözləri ilə tamamilə ziddiyyət təşkil edir. Hər hansı biriniz Allahın eyni anda “həm üç, həm də bir” olması iddiasını başa düşə bilərsinizmi? Və ya “doğulmamışdan əvvəl də mövcud olan bir oğul” inancı ağlınıza batırmı? Mən üçləmə etiqadının Allahın sözündə heç bir şəkildə yer almadığını söyləyirəm. İncildə “üçləmə” ifadəsi bircə dəfə də qeyd edilmir. Hamımız çox yaxşı bilirik ki, bu inanc xristianlığa III əsrdə əlavə edilib… “Tanrı” sözü İncildə 1300 dəfə qeyd edilir və bu İncil mətnlərinin heç bir yerində “Tanrı” ifadəsi altında nə çoxluq, nə də üçləmə nəzərdə tutulmur, buna heç işarə də edilmir, hətta tam əksinə, Allahın bir olduğu ifadə edilir… Üçləmə tərəfdarlarının haqqında bəhs etdiyi etiqad heç Əhdi-Ətiq mətnlərində də mövcud deyil”.46 Heasterin bu sözləri çox aydın və birmənalıdır və hazırda onunla eyni fikirdə olan xeyli tədqiqatçı var. Məsələn, Yohn Hick (Con Hik) “The Rainbow of Faiths” (“İnancların göy qurşağı”) adlı əsərində bu nəticələrə gəlir (aşağıdakı sitatlarda yer alan ifadələrdən Allaha sığınırıq):
- Son dövrlərdə aparılmış tədqiqatlara nəzər yetirəndə İsa Peyğəmbərin “özünün Tanrı və ya Müqəddəs üçləmənin ikinci şəxsi olan Tanrının oğlu” olduğunu öyrətmədiyini görürük. O bu inancın tam əksinə olaraq insanlara həmişə özünün bir “insan oğlu” olduğunu öyrədib. 2. Xristian dini üzrə səlahiyyətli şəxslər və xristian ilahiyyatçıları İsa Peyğəmbərin həm tam bir Tanrı, həm də tam bir bəşər olması ilə bağlı ənənəvi xristian inancını başadüşülən tərzdə izah edə bilmirlər. 3. İnkarnasiya inancı xristianlığın başqa dini ənənələrlə və onların mənsubları ilə olan əlaqələrinə nəticələrinin aradan qaldırılması mümkün olmayan böyük zərərlər vurur. Çünki bu inanc xristianlığın başqa dinlərdən üstün olduğuna eyham edir.47
Burada bir məqamı da xüsusi vurğulamaq lazımdır.
Bizim bu kitabdakı məqsədimiz nə üçləmə etiqadını ilk dəfə ortaya atan şəxsləri, nə də üçləmə etiqadına inanan səmimi xristianları mühakimə etmək deyil. Məqsədimiz üçləmə etiqadı haqqındakı həqiqətləri Qur’an ayələrinin işığında ortaya qoymaq və bu etiqadın ortaya atılmasının mümkün səbəblərini müəyyən etməkdir. Unutmaq olmaz ki, həqiqi müsəlmanlar Allahın göndərdiyi bütün elçilərə və kitablara iman gətirir, xristianların etiqad və dəyərlərinə hörmətlə yanaşırlar. Allaha ürəkdən iman gətirən, Allahdan qorxan, Allaha daxildən gələn səmimi bir sevgi ilə bağlanan və Onun müqəddəs elçisi İsa Peyğəmbərə dərin hörmət bəsləyən bütün xristianlara qarşı müsəlmanlar da böyük məhəbbət bəsləyir, onlarla xoş rəftar edir, onlara dostcasına və xoş niyyətlərlə yanaşırlar.
Üçləmə etiqadının ortaya atılmasında bədniyyət və mənfəətpərəst şəxslərin ola biləcəyi kimi xoş niyyətə sahib olub da zaman ötdükcə fərqində olmadan doğru yoldan sapınan insanların olması da mümkündür. Əvvəllər fərqli şəkillərdə ifadə edilən sözügedən etiqadın zaman keçdikcə dəyişdirilməsi, təhriflərə məruz qalması mümkündür. Üçləməyə oxşar iddiaları dəstəkləyən və onların qəbul edilməsində rol oynayan şəxs və cəmiyyətlərin də mütləq bir-birindən fərqli düşüncələri olub. Bəziləri İsa Peyğəmbərin üstün əxlaqını daha da qabartmaq məqsədilə, digərləri məcazi ifadələri səhv şərh edərək, başqaları mövcud siyasi və mədəni şəraitin təsirinə məruz qalaraq, bir başqaları da xristianlığın daha böyük sürətlə yayılmasını təmin etmək məqsədilə bu cür iddiaları öz aləmlərində səmimi niyyətlə dəstəkləmiş ola bilərlər. Buna görə də üçləmə iddiasını rədd edərkən onu da nəzərə almaq lazımdır ki, ilk xristianlar həmin dövrün tarixi, siyasi və mədəni şərtlərinin təsiri altına düşərək, yaxud da üzləşdikləri çətinlik və təzyiqlərin mənfi təsirlərinə məruz qalaraq səhv edə bilərdilər. Bu fəsildə üçləmə iddiasının ortaya atılmasında rol oynadığı güman edilən ehtimali səbəblər ortaya qoyulacaq.
Qeyd: Bu fəsildə xristianların yanlış etiqadlarını ifadə etmək məqsədilə işlədiləcək hər cür batil ifadədən Allaha sığınır və Onu bunlardan uzaq tuturuq. Mübarək peyğəmbər İsanın da bütün bu bənzətmələrdən uzaq olduğunu bir daha ifadə etmək istəyirik.
İncildə “Oğul” sözündən üçləməni dəstəkləmək məqsədilə istifadə edilməyib
Üçləmə etiqadının əsasında İsa Peyğəmbərin “Allahın oğlu” olması (bundan Allaha sığınırıq) ilə bağlı səhv inanc dayanır. Halbuki xristianlığın yarandığı ilk illərdə və daha əvvəlki dövrlərdə “oğul” ifadəsinin necə və hansı məqsədlə işlədilməsi məsələsi tədqiq ediləndə ortaya çox fərqli bir mənzərə çıxır.
“Oğul” sözü İncildə İsa Peyğəmbər üçün 4 fərqli şəkildə işlədilir: Məryəmin oğlu, Davudun oğlu, insan oğlu (bəşər övladı), Allahın oğlu.
“Məryəmin oğlu” ifadəsi İsa Peyğəmbərin Məryəm tərəfindən dünyaya gətirildiyini, “Davudun oğlu” ifadəsi isə İsa Peyğəmbərin İncilə görə Davud Peyğəmbərin nəslindən gəldiyini bildirir.
“İnsan oğlu” ifadəsi həm İsa Peyğəmbərin özünü necə tanıtmasının, həm də ətrafındakı adamların ona necə nəzər yetirməsinin aydınlaşdırılması baxımından çox əhəmiyyətlidir. Çünki İncil mətnlərində bu sözdən “Məsih” və “Allahın oğlu” ifadələri ilə müqayisədə daha çox istifadə edilir. “İnsan oğlu” kəlməsi yəhudi ilahiyyatına məxsus bir ifadədir və o, Əhdi-Ətiqdə, -xüsusilə də Məzmurlarda,-həddindən artıq çox işlədilib. Bu kəlmə həqiqətən də insanları ifadə edir və çox vərdiş edilmiş bir kəlmədir. Məsələn, Hezeikel peyğəmbərdən bəhs edilərkən 90 dəfə “insan oğlu” ifadəsi işlədilib və o, insanlara ölümlü bir bəşər kimi tanıdılıb.
Bu ifadənin arami dilindəki qarşılığı olan “bar nash(a)” İsa Peyğəmbər dövründə də hər kəs üçün işlədilirdi, ancaq İncildəki “insan oğlu” ifadəsi yəhudilərin müqəddəs kitablarındakı kimi hər kəs üçün işlədilməyib, ondan yalnız İsa Peyğəmbərə işarə edən bir ünvan şəklində bir neçə dəfə istifadə olunub.48 “İnsan oğlu” ifadəsi Matta, Mark və Lukada 69, Yəhya İncilində isə 13 dəfə zikr edilir. Təkcə bir yerdə bütün bəşəri ifadə etmək üçün istifadə olunur (“İbranilərə məktub”, 2/6-8). Bu ifadə həm İsa Peyğəmbər üçün, həm də İsa Peyğəmbər tərəfindən bir neçə dəfə və “mən” mənasında işlədilib. Həmin İncil fəsillərindən bəziləri bunlardır:
“Hamı da Allahın əzəmətinə təəccübləndi. Və hamı İsanın etdiyi bütün işlərə heyrətlənərkən, o öz şagirdlərinə dedi: “Bu sözlər sizin qulaqlarınızda qalsın”, - dedi. “İnsan oğlu insanların əlinə təslim ediləcək”” (“Lukanın İncili”, 9/43-44).
“…Yunis Nineviya əhalisinə necə əlamət oldusa, insan oğlu da bu nəsil üçün elə əlamət olacaqdır” (“Lukanın İncili”, 11/30).
“…Budur, Yerusəlimə qalxırıq və insan oğlu üçün peyğəmbərlər vasitəsi ilə yazılanların hamısı icra olunacaqdır…” (“Lukanın İncili”, 18/31). “İnsan oğlu doğrudan da qabaqcadan müəyyən edilmiş yoldan gedir. Amma vay o adamın halına ki, insan oğlu onun vasitəsi ilə ələ verilir” (“Lukanın İncili”, 22/22). “İsa hələ danışmaqda ikən bir izdiham göründü. Və onların qabağında on ikilərdən Yəhuda adlı birisi gəlirdi. O, İsanı öpmək üçün yaxınlaşdı. İsa isə ona dedi: “Yəhuda! İnsan oğlunu öpüşləmi satırsan?”” (“Lukanın İncili”, 22/47-48). Yuxarıda da bildirdiyimiz kimi, “insan oğlu” ifadəsi ilk xristianlar tərəfindən “bəşər” mənasında işlədilirdi. Çünki əksəriyyəti yəhudi olan ilk xristianlar bu ifadəni həmişə bu mənada işlədiblər və bu ifadəyə “bəşər”dən başqa bir məna əlavə edilməyib. Əhdi-Ətiqdəki ifadələr da bu fikri dəstəkləyir və İsa Peyğəmbərin Allahın yaratdığı, Allahın mərhəmətinə möhtac bir bəşər olduğunu ortaya qoyur.
İncildə qeyd edilən “Allahın oğlu” ifadələri isə üçləmə inancı tərəfdarlarının “istinad nöqtələri”ndən birini təşkil edir. Ancaq bu şərh xristian dünyasında əsrlər boyunca böyük mübahisələr doğurub və həmin mübahisələr bu günə qədər də gəlib çatıb. Çünki yəhudi mədəniyyətini dərindən bilən, İsa Peyğəmbərin yaşadığı dövrdə xalqın istifadə etdiyi dilin xüsusiyyətlərini araşdıran hər bir tədqiqatçı bu ifadənin məcazi bir məna daşıdığını bildirib. Məsələ ilə bağlı geniş yayılan qənaət belədir: “Allahın oğlu” kəlməsi yəhudi cəmiyyətində geniş yayılan və nüfuzlu şəxslər üçün tez-tez işlədilən məcazi bir ifadə forması idi”.
1977-ci ildə aralarında anqlikan ilahiyyatçılarının da olduğu 7 nəfər İncil mütəxəssisi “The Myth of God Incarnate” (““Tanrı insan şəklini aldı” əfsanəsi”) adlı bir kitab nəşr etdirdi. Bu kitabın çox böyük təsiri oldu. Redaktor Yohn Hick ön sözdə bunları qeyd edirdi:
“Bu kitabın müəllifləri XX əsrin bu son dövründə din sahəsində böyük bir inkişafın baş verməsinin vacibliyi məsələsində həmfikirdirlər. Bu ehtiyac hər şeydən əvvəl xristianlığın mənşəyi ilə bağlı məlumatların çoxalmasından qaynaqlanır. Bundan başqa, bu ehtiyac İsa Peyğəmbərin Allah tərəfindən xüsusi bir vəzifə və müqəddəs məqsədlə göndərilən bir insan olduğunu qəbul etməyə əsaslanır. Və bu ehtiyac İsa Peyğəmbərin Allahın inkarnasiyası (insan şəklini alması) və üçləmə etiqadının ikinci şəxsi olması ilə bağlı inancın İsa Peyğəmbərin bizim üçün ifadə etdiklərinin lirik və mifoloYi bir ifadə forması olmasını qəbul etməyə əsaslanır.49
Yohn Hickin öz kitabında müxtəlif dəlillərə əsaslanmaqla üzərində dayandığı həqiqət “Tanrının oğlu” ifadəsinin tamamilə İsa Peyğəmbərdən sonra ortaya atılan bir inanc olması və İsa Peyğəmbərin heç vaxt belə bir inancı təbliğ etməməsidir.50
“İsa Peyğəmbər daha sonra yaşayan xristianların düşündükləri kimi özü haqqında heç vaxt tanrılıq iddiasında olmayıb. O, özünü heç vaxt Tanrı, Tanrının oğlu və yaxud da inkarnasiyası kimi görmürdü… İsa Peyğəmbərin özü haqqında bu fikirdə olmasını düşünmək əsla mümkün deyil. Həmçinin o bu məsələ ilə bağlı fikri inkar kimi qəbul edib: ona məxsus olduğu söylənən bu söz bunu açıq-aşkar ortaya qoyur: “Nə üçün məni Tanrı adlandırırsan? Allahdan başqa tanrı yoxdur” (“Mark İncili”, 10/17-18). Təbii ki, İsa Peyğəmbərin nəyi deyib-deməməsi ilə bağlı qəti söz söyləmək mümkün deyil. Ancaq mövcud dəlillər tarixçilərin İsa Peyğəmbərin belə bir iddiada olmadığını yekdilliklə qəbul etməsini təmin edib”.51 Yəhudilərin çox geniş şəkildə istifadə etdiyi “Allahın oğlu” ifadəsi məcazi olaraq “Allaha məxsus” mənasına gəlirdi. Bu fikrə görə, bir nəfərə “Allahın oğlu” deyiləndə həmin adamın Allaha yaxın olmasının, onun Allaha könüldən xidmət etməsinin və Allahın razı olacağı bir həyat yaşamasının ifadə edilməsinə çalışılırdı. Həmin adamın Allaha oxşar və ya bərabər statusa malik olması yaxud da tanrılıq xüsusiyyəti daşıması (bundan Allaha sığınırıq) heç bir halda nəzərdə tutulmurdu. Həmçinin yəhudilikdə də belə bir etiqadın yeri yoxdur.
Dolayısı ilə ilk xristianların da bu ifadə ilə İsa Peyğəmbərə bəslədikləri hörməti və onun Allaha yaxın edilmiş mübarək bir qulu olmasına dair qəti inamlarını ifadə etmək istəmələri mümkündür. Həmçinin bir çox xristian ilahiyyatçıları da “İsa Peyğəmbər üçün işlədilən “Allahın oğlu” ifadəsinin İsa Peyğəmbərin tərəfdarları tərəfindən onu şərəfləndirmək və ucaltmaq məqsədilə işlədildiyini söyləyərək həmin sözün məcazi mənaya gəldiyini” vurğulayırlar.
“Oğul” ifadəsi əslində ibrani dilində mövcud olan xüsusi bir deyim forması idi və o, başqa anlayışlarla birlikdə də işlədilirdi. Bir insanın bir şeyin “oğlu” kimi qeyd edilməsi onun həmin şeylə yaxın əlaqəsinin olması mənasına gəlirdi. «The Catholic Encyclopedia» (“Katolik ensiklopediyası”) bu məsələ ilə bağlı aşağıdakıları yazır:
“Samilər (yəhudilər və ərəblər) arasında “oğul” sözü yaxınlığı və yaxın əlaqəni yaxud da xüsusi bağlılığı ifadə etmək üçün istifadə edilirdi. Məsələn, “gücün oğlu” qəhrəman bir döyüşçü demək idi; “pisliyin oğlu” pis bir adam; “qürurun oğlu” təkəbbürlü adam; “malmülkün oğlu” imkanlı adam; “fidyənin oğlu” əsir; “ildırımın oğlu” çox sürətli uçan quş; “ölümün oğlu” öləcəyi gözlənilən adam; “yayın oğlu” ox; “Belilalın oğlu” lənətlənmiş bir adam mənasına gəlirdi. “Peyğəmbərlərin oğlu” kəlməsindən həmin peyğəmbərlərə tabe olan insanları tanıtmaq üçün istifadə olunurdu. “Tanrının oğlu” sifəti isə Əhdi-Ətiqdə Allahla yaxın əlaqəsi olanlar üçün işlədilir, mələklər yaxud da sadəcə dindar insanlar “Tanrının oğlu” kimi qeyd edilirdilər”.52
Türkiyənin 19 May Universitetinin ilahiyyat fakültəsinin dosenti dr.Mahmud Aydın Yohn Hick-in bu məsələ ilə bağlı fikirlərini belə izah edir:
“…Belə bir ifadə İsa Peyğəmbərin gəldiyi dövrdə çox işlədilən və camaat arasında mühüm şəxslər haqqında tez-tez işlədilən bir ifadə forması idi. Dolayısı ilə İsa Peyğəmbərin həvariləri də bu ifadəni, yəni “Allah oğlu” sifətini qəbul edərək onu asanlıqla öz rəhbərləri, yəni İsa Peyğəmbər üçün işlədiblər. Buna görə də İsa Peyğəmbər eynilə Davudun nəslindən gələn krallar və yəhudi cəmiyyətində yaşayan, din və əxlaq baxımından son dərəcə nüfuzlu sayılan şəxsiyyətlər kimi “Allahın oğlu” adlandırılıb. Hickin fikrinə görə, yəhudi düşüncəsində “Allahın oğlu” sifəti verilən krallar və nüfuzlu adamlar sözün hərfi mənasında heç vaxt Allahın oğulları sayılmayıblar. Ancaq onlar malik olduqları xüsusiyyətlərə uyğun olaraq sadəcə ucaldılmaq məqsədilə Allahın oğulları kimi şərəfləndiriliblər. Yəni sözügedən bu sifət yəhudi düşüncəsində heç vaxt hərfi mənada işlədilməyib. “Allahın oğlu” ifadəsi yəhudi tarixi boyunca yalnız insanlar haqqında işlədilib. Məsələn, Məsih sülalə krallarının Allahın oğlu kimi qəbul edildiyi Davud Peyğəmbər sülaləsindən gəlməsi lazım sayılan dünyəvi bir kral olaraq qəbul edilirdi… İsa Peyğəmbərin tərəfdarları da mövcud olan bu təbirləri çox rahatlıqla onun üçün də işlədiblər. İsa Peyğəmbərin ilahi xüsusiyyətlərə sahib bir varlıq kimi qəbul edilməsi ilk növbədə onun yaşadığı mədəniyyətin bir nəticəsidir. Buna görə də İsa Peyğəmbərin gəldiyi dövrdə bəzi mühüm özəlliklərə malik olan insanlar məcazi mənada ilahi xüsusiyyətlərə malik “Allah oğlu” kimi təqdim edilir və tanınırdı”.53
Mahmud Aydın Yohn Hickin bu məsələ ilə bağlı fikirlərinə geniş yer ayırandan sonra “Allahın oğlu” ifadəsindən istifadə edilməsi haqqında bunları bildirir:
“Nə İsa Peyğəmbərin şəxsən özü tanrı olduğunu iddia etməyib, nə onun həvariləri onun tanrılığını, nə də tanrıya məxsus xüsusiyyətlərə malik olduğunu bildirməyiblər. Əksinə, İsa Peyğəmbərin tanrı olması fikri ilk xristian cəmiyyəti arasında ortaya çıxıb və zaman ötdükcə sistemləşdirilərək ehkam halına gətirilib. Bu ehkam ilahi oğulluq ifadələrinin dövr keçdikcə yəhudilərin işlətdiyi mənadan uzaqlaşıb Ellin Roma mədəniyyətinə uyğun şəkildə işlədilməsi nəticəsində ortaya çıxıb”.54
Əhdi-Cədid araşdırmaçılarından biri, ilk xristianlığın mənbələri ilə bağlı müxtəlif əsərlərin müəllifi olan P.M.Casey (Keysi) isə “İsa Peyğəmbər onun xüsusi və çox dindar bir adam olduğunu düşünənlər tərəfindən Tanrının oğlu adlandırılmış ola bilər” deyir.55 Caseyin üzərində ayrıca dayandığı başqa bir məsələ isə yəhudi ənənəsində fərdlərin və cəmiyyətin nəzərində mühüm sayılan şəxs və hadisələrin mifolo- Yi və məcazi anlayışlarla ifadə edilməsi faktıdır.56
Yəhudi etiqadlarında mövcud olan “Məsih” anlayışına görə sadəcə bir kral olan Məsih Davud Peyğəmbərin nəslindən gələcəkdi. Davud Peyğəmbərin nəslindən gələn krallar da “Krallıq məqamına təyin edilmiş mənasında Tanrının oğulları olaraq” qəbul edilirdilər…57 İsa Peyğəmbərə “Məsih” kimi iman gətirən adamlar da bu inamın bir davamı kimi onu eyni ifadə ilə adlandırmış ola bilərlər. f.E.P.Sanders də “The Historical Figure of Yesus” (“İsa Peyğəmbərin tarixi portreti”) adlı əsərində “Allahın oğlu” ifadəsinin yəhudi cəmiyyətində heç vaxt sözün hərfi mənasında işlədilmədiyinə diqqət çəkir. Sanders yəhudilər arasında işlədilən “Allahın oğulları” ifadəsinin qadın və kişiləri də əhatə edən mənəvi bir anlamı ifadə etdiyini söyləyir: “Bu, yəhudilər üçün məcazi bir mənanı ifadə edir və Allaha olan bağlılığı göstərir”.58 E.P.Sanders “Allahın oğlu” ifadəsinin ilk xristianlar tərəfindən işlədilməsini bu cür şərh edir:
“…İlk xristianlar İsa Peyğəmbər barədə “Allahın oğlu” ifadəsini işlətdilər, ancaq onlar onun yarıinsan-yarıtanrı olduğunu düşünmürdülər. Onlar “Allahın oğlu” sözünü yüksək bir vəzifə hesab etmişdilər… İsa Peyğəmbərin ilk tərəfdarları onu “Allahın oğlu” deyə çağıranda daha mücərrəd bir vəziyyəti, məsələn, çox vacib bir işi yerinə yetirə bilməsi üçün onu seçən Allahla xüsusi bir əlaqənin olması kimi vəziyyəti ifadə etmək istəmiş ola bilərlər. Yəhudi olmayan xristianlar isə bu dini ilk dəfə qəbul edəndə “Allahın oğlu” ifadəsini Makedoniyalı İsgəndərlə bağlı hekayələrin yaxud da elə öz mifologiya və əfsanələrinin işığında başa düşmüş ola bilərlər…“59
Sandersin də ifadə etdiyi kimi, İsa Peyğəmbərin təbliğinin yəhudilərdən yəhudi olmayanlara, yəni bütpərəst romalılara ötürülməsi ilə birlikdə məcazi mənada işlədilən bu kəlmənin anlamı dəyişməyə və o, İsa Peyğəmbərin “tanrı” olmasını ifadə edən bir mənada istifadə edilməyə başlanıb. Bununla da ilk xristianlar tərəfindən Məsih kimi tanınan və tamamilə bəşəri təbiətə malik bir şəxsiyyət olaraq qəbul edilən İsa Peyğəmbər tanrı kimi xatırlanıb (bundan Allaha sığınırıq). William C.Varner (Uilyam) bir məqaləsində bu ifadənin xristianlar tərəfindən necə başa düşüldüyünü belə araşdırır:
“İncildə İsa Peyğəmbərə iman gətirən hər bir kəsin “Allahın oğlu” şəklində tanıdılması inkaredilməz bir həqiqətdir (“Yəhya İncili”, 1/12). Elə isə mənim “Allahın oğlu” olmağımla İsa Peyğəmbərin “Allahın oğlu” olmasında necə fərq ola bilər? “Allahın oğlu” kəlməsi İsa Peyğəmbərin həqiqətən də tanrılığının bir ifadəsidir, yoxsa xristianlar İncildə nəzərdə tutulanlardan daha artığını oxuyurlar? Bu suala cavab verə bilmək üçün xristianlıq mesaYını ilk dinləyənlərin və ilk oxuyanların bu ifadəni necə başa düşdüklərini araşdırmaq lazımdır. Bəs bu adamlar kimlərdir? Ümumi mənada götürsək, onlar yəhudilər və yəhudi olmayanlar idi. Hər iki qrup da “Allahın oğlu” ifadəsini I əsrin dilçilik səviyyəsi və mədəni şəraitində həmişə işlədirdi”.60
Üçləmə tərəfdarları İncildə qeyd olunan “oğul” ifadəsini “ucaltmaq, şərəfləndirmək və hörmət etmək” mənasında şərh etməyi qəbul etmirlər. Halbuki sözügedən məfhum İncilin əksər yerlərində açıq-aşkar bu mənada işlədilib. Məsələn, “Tanrının oğulları” ifadəsi Allaha iman gətirən və İsa Peyğəmbərin yolu ilə gedən bütün səmimi iman sahibləri haqqında işlədilir:
“Mən isə sizə deyirəm: Düşmənlərinizi sevin, sizə lənət oxuyanlara xeyir-dua verin, sizə nifrət edənlərə yaxşılıq edin, sizə əziyyət verib, təqib edənlər üçün dua edin ki, siz göylərdə olan Rəbbinizin oğulları olasınız. Çünki O, Öz günəşinə əmr edir ki, pis və yaxşı adamların üzərinə doğsun; və saleh olanlarla olmayanların üzərinə yağışlar göndərir. Çünki əgər sizi sevənləri sevərsinizsə, sizə nə mükafat olacaq? Vergi yığanlar da belə etmirlərmi? Və yalnız qardaşlarınızı salamlayarsınızsa, xüsusi bir şey edirsinizmi? Bütpərəstlər də elə etmirlərmi? Beləliklə, səmavi Rəbbiniz kamil olduğu kimi siz də kamil olun” («Matta İncili», 5/44-48).
“Allahın Ruhu ilə idarə olunanların hamısı Allahın oğullarıdır” (“Pavelin romalılara məktubu”, 8/14). “Hər şeyə qadir olan Rəbb deyir: “Mən sizə Allah ola- cağam, siz də Mənim oğullarım və qızlarım olacaqsınız”” (“Pavelin korinflilərə ikinci məktubu”, 6/18). “…Mükafatınız böyük olacaqdır və siz Haqq-Təalanın oğulları olacaqsınız. Çünki O, nankorlara və pis adamlara qarşı da xeyirxahdır” (“Lukanın İncili”, 6/35).
Yuxarıdakı nümunələrdən də göründüyü kimi, “Allahın oğulları” ifadəsi İncil ayələrində çox yerdə işlədilib. Burada işlədilən ifadələrdəki məna isə yəhudi mədəniyyətindəki məna ilə eynidir: Allaha dost olan, Allaha yaxınlaşmaq üçün səy göstərən, Allahın qanunlarına uyğun olaraq yaşayan insanlar… Luka İncilində həmçinin Adəm Peyğəmbərdən də “Allahın oğlu idi” (“Luka İncili”, 3/38) şəklində bəhs edilir. İncildə olduğu kimi Əhdi-Ətiqdə də “Allahın oğlu” ifadəsi bir neçə yerdə işlədilib. Məsələn, Əhdi-Ətiqdə İsrail milləti üçün “oğul” təbirindən istifadə olunur:
“İsrail uşaq olarkən onu sevdim və oğlumu Misirdən çağırdım” (“Hoşea”, 11/1). Başqa bir Tövrat ayəsində eyni ifadə mələkləri tərif etmək üçün işlədilib: “Və Allah oğulları Rəbbin qarşısında özlərini təqdim etməyə gəldikləri gün aydın oldu ki, onların arasında şeytan da gəldi” (“Əyyub”, 1/6).
“Çıxış” fəslinin 6-cı hissəsinin başlanğıcında “Allahın oğulları” ifadəsi ilə yer üzündə çoxalan insanlar tərif edilir. Bununla bağlı digər ayələr isə belədir (sitatlardakı ifadələrdən Allaha sığınırıq):
“Və Firona deyəcəksən: Rəbb belə deyir: “İsrail oğlum, ilkimdir”” (“Çıxış”, 4/22).
“Ağlayaraq gələcəklər. Yalvardıqca onlara yol göstərəcək, onları sulu vadilərin yanında, çaşmayacaqları düzgün yolla yeridəcəyəm, çünki Mən İsrailə Rəbbəm, Əfraim də ilk oğlumdur” (“Yeremya”, 31/9). “Fərmanı elan edəcəyəm; Rəbb mənə (Davud) dedi: “Sən Mənim oğlumsan, Mən səni bu gün yaratdım””
(“Məzmurlar”, 2/7). Tövratda Süleyman Peyğəmbər haqqında da “Allahın oğlu” ifadəsi işlədilir. Müvafiq parçalar belədir:
“Və baş verəcək ki, günlərin dolub atalarınla birlikdə olmaq üzrə getdiyin zaman səndən sonra oğullarından olacaq züryətini saxlayacağam və onun hakimiyyətini gücləndirəcəyəm. O, Mənə ev inşa edəcək və Mən onun taxtını əbədi olaraq qüvvətləndirəcəyəm. Mən ona Rəbb olacağam və o, Mənə oğul olacaq. Və səndən əvvəl olandan köməyimi geri qaytardığım kimi ondan geri almayacağam. Və onu Öz evimdə və Öz səltənətimdə həmişə saxlayacağam və onun taxtı əbədiyyən güclənəcəkdir” (“Birinci Tarixlər”, 17/11-14). “Allahın oğlu” adı altında qeyd edilən bu mübarək insan Davud Peyğəmbərin oğullarından biri olan Süleyman Peyğəmbərdir.
“(Və Davud oğlu Süleymana dedi:) “…Sənə bir oğul doğacaq, o, barış adamı olacaq və ona ətrafındakı bütün düşmənlərindən rahatlıq verəcəyəm. Çünki onun adı Süleyman olacaq. Və onun günlərində İsrailə salamatçılıq və əmin-amanlıq verəcəyəm. Mənim adıma ev inşa edən o, olacaq və o, Mənə oğul olacaq və Mən ona Rəbb olacağam. İsrail üzərində hakimiyyətinin taxtını əbədi olaraq gücləndirəcəyəm. İndi oğlum, Rəbb səninlə birlikdə olsun və işin yaxşı getsin və Allahın - Rəbbin evini sənin haqqında söylədiyi kimi et!”” (“Birinci Tarixlər”, 22/9-11). Yenə eyni hissədə belə buyrulur: “Bütün oğullarımdan (çünki Rəbb mənə çox oğul verdi) Rəbbin İsrail üzərində səltənətin taxtına oturmaq üçün oğlum Süleymanı seçdi. Və mənə dedi: “Oğlun Süleyman, evimi və həyətlərimi o, tikəcək, çünki onu Özümə oğul seçdim və Mən ona Rəbb olacağam. Və əgər bu gün olduğu kimi əmrlərimi və hökmlərimi yerinə yetirmək üçün sabitqədəm olarsa, onun hakimiyyətini əbədi olaraq gücləndirəcəyəm”” (“Birinci Tarixlər”, 28/5-7). Yuxarıdakı bütün açıqlamalar yəhudi ənənəsində “Allahın oğlu” ifadəsinin “Allahı özünə dost qəbul etmiş səmimi və təqva sahibi” bəndələr barədə işlədildiyini bütün aydınlığı ilə göstərir. Dolayısı ilə bu ifadə İsa Peyğəmbər üçün də eyni məqsədlə işlədilib. Bu ifadə eynilə Süleyman Peyğəmbər və Adəm Peyğəmbərlə bağlı açıqlamalarda da olduğu kimi yəhudi ənənələrindən qaynaqlanan məcazi bir söz birləşməsidir. Bu ifadə yəhudi mədəniyyəti ilə tərbiyələnib yetişən, Tövratdan xəbərdar olan və İsa Peyğəmbərə tabe olana kimi yəhudiliyin əsaslarını tətbiq edən ilk xristianlar tərəfindən də hörməti, təqvanı və Allaha yaxınlığı ifadə etmək üçün seçilmişdi.
“Allahın oğlu” ifadəsinin üçləmə etiqadına bir istinad nöqtəsi və təməl ola bilməyəcəyini göstərən başqa bir dəlil isə İncildə Allahın adının qeyd edilməsi ilə bağlıdır. Antony Buzzard (Entoni Byuzard) İncildə Allahın adının nə şəkildə işlədildiyini “Who is Yesus? Do the creeds tell the truth about him?” (“İsa Peyğəmbər kimdir? Etiqadlar bizə onunla bağlı həqiqəti söyləyirmi?”) sərlövhəli məqaləsində bunları bildirir:
“Tanrı sözü Müqəddəs Kitabda minlərlə dəfə ismin tək halında olan şəxs əvəzlikləri ilə ifadə edilir: Mən, Mənə, Məni, Sən, Sənə, O, Ona, Onu… Bir nəfər bu əvəzliklərin 11.000 dəfə qeyd edildiyini hesablayıb. Bütün dillərdəki əvəzliklər üç şəxsi deyil, tək şəxsləri ifadə edir. Bizə Allahın üç deyil, bir varlıq olduğunu anladan minlərlə ayə var. Əhdi-Cədiddəki Allah adının “Allahın üç şəxsdə olduğu” mənasına gəldiyini sübut edə biləcək heç bir yer yoxdur. Buna görə də Müqəddəs Kitabdakı Allah adı heç vaxt üçləmə prinsipindəki Allah mənasına gəlmir”.61
Bu fəsildə də vurğuladığımız kimi, “oğul” ifadəsi yəhudi mədəniyyətində çox geniş istifadə edilən və tanrılıq mənasına gəlməyən bir ifadədir. Dolayısı ilə yəhudi etiqadlarına görə, İsa Peyğəmbərin “Allahın oğlu” olduğunu fikirləşərək bu ifadəni işlədənlər, bu müqəddəs peyğəmbərin Allahla eyni gücə sahib olduğunu iddia edənlər (bundan Allaha sığınırıq) çox böyük səhv edirlər. İslam dinində də bu ifadədən İsa Peyğəmbərə tanrılıq nisbət edərək istifadə edənlər Qur’an ayələrində çox yerdə tənbeh olunur və onlara xəbərdarlıq edilir. Bu sözlər Allah dərgahında çox böyük günahdır. Rəbbimiz “Maidə” surəsində belə buyurur:
““Allah Məryəm oğlu Məsihdir”, - deyənlər, şübhəsiz ki, kafir oldular. Onlara de: “Əgər Allah Məryəm oğlu Məsihi, anasını və yer üzündə olanların hamısını məhv etmək istəsə, bu işdə kim ona bir şeylə mane ola bilər? Göylərin, yerlərin və onların arasında olan hər bir şeyin ixtiyarı Allahın əlindədir. O, istədiyini yaradar. Allah hər şeyə qadirdir!” (“Maidə” surəsi, 17).
İncildə “Ata” sözünün işlədilməsi
İncildə tez-tez işlədilən və üçləmə etiqadını müdafiə edən xristian ilahiyyatçıları tərəfindən mühüm bir dəlil kimi qəbul edilmiş ifadələrdən biri “Ata” sözüdür (xristianların yanlış etiqadlarını əks etdirmək məqsədilə işlədilən hər cür ifadədən Allaha sığınırıq). Halbuki bu ifadə də yenə “oğul” sözü kimi məcazi mənada işlədilib. İncildə bu kəlmənin təkcə İsa Peyğəmbər tərəfindən deyil, iman sahibi olan, Allahdan qorxan, Allaha dua edib Ondan kömək istəyən bütün insanlar tərəfindən də işlədilməsinin şahidi olmaq mümkündür. “Ata” ifadəsi ilə Allahın bu insanların tək sahibi, tək dostu və himayədarı olması ifadə edilir. Burada üçləmə inancını dəstəkləyən heç bir məna yoxdur.
Bu ifadələrdən bəziləri belədir: “…Ata məndən üstündür” (“Yəhyanın İncili”, 14/28).
“Siz göylərdə olan Atanızın oğulları olasınız. Çünki O Öz günəşinə əmr edir ki, pis və yaxşı adamların üzərinə doğsun və saleh olanlarla olmayanların üzərinə yağışlar göndərir” («Matta İncili», 5/45).
“…Qardaşlarımın yanına get və onlara söylə: Mənim Atamın və sizin Atanızın, mənim Allahımın və sizin Allahınızın yanına qalxıram” (“Yəhyanın İncili”, 20/17).
“O zaman salehlər Atalarının səltənətində günəş kimi parlayacaqlar…” («Matta İncili», 13/43).
“Sən isə dua etdiyin zaman öz otağına gir və qapını bağlayaraq, gizlində olan Atana dua et; gizlini görən Atan sənə açıqcasına əvəzini verəcəkdir” («Matta İncili», 6/6).
“Atanız sizin nələrə ehtiyacınız olduğunu siz Ondan diləmədən əvvəl bilir” («Matta İncili», 6/8).
“…Səmavi Atanız da bütün bu şeylərə ehtiyac duyduğunuzu bilir. Lakin əvvəlcə Allahın səltənətini və Onun salehliyini axtarın və bunların hamısı sizə əlavə olaraq veriləcəkdir” («Matta İncili», 6/32-33). “Qoy sizin nurunuz insanların qarşısında elə parlasın ki, xeyirxah işlərinizi görsünlər və Göylərdəki Atanıza həmd etsinlər” («Matta İncili», 5/16). “Ehtayatlı olun, insanlara özünüzü göstərmək üçün yaxşılıq etməyin; yoxsa səmavi Atanızdan mükafat almazsınız” («Matta İncili», 6/1). “Buna görə siz belə dua edin: “Ey göylərdə olan Atamız, adın müqəddəs tutulsun”” («Matta İncili», 6/1). “Çünki insanların təqsirlərini bağışlasanız, səmavi Atanız sizi də bağışlar” («Matta İncili», 6/1).
“Atanız necə mərhəmətli isə siz də elə mərhəmətli olun” (“Lukanın İncili”, 6/36). İncildən sitat gətirilən yuxarıdakı ayələr diqqətlə tədqiq ediləndə Allahı qeyd etmək məqsədilə işlədilən “Ata” sözünün hörmət mənasına gəldiyi, bunu işlədən insana fövqəlbəşər bir status vermədiyi və onun bütün insanlar üçün qüvvədə olduğu aydın olur. Bu ifadə ilə İsa Peyğəmbər ilə Allah arasındakı xüsusi bir əlaqə ifadə edilməyib, Allaha təslim olub Onun razı olacağı şəkildə yaşayan bütün insanlara xitab edilib. Həmçinin bu gün də xristianlar öz dualarına çox vaxt “Ata” deyə başlayırlar. İsa Peyğəmbərin İncillərdə qeyd edilən buna oxşar duaları da fərqli şəkildə yozulmamalıdır. Ancaq yenidən vurğulamaq lazımdır ki, bu açıqlamalar İsa Peyğəmbərin tanrı olduğunu söyləmək məqsədilə “Ata” ifadəsini işlədən insanların səhvini aradan qaldırmır. Onların bu əməlləri Allahın yanında çox böyük xətadır və Qur’an ayələrində bu adamların vəziyyəti belə xəbər verilir: “Şübhəsiz ki: “Allah Məryəm oğlu Məsihdir!” - deyənlər kafir oldular. Halbuki Məsih belə demişdi: “Ey İsrail oğulları! Mənim də, sizin də Rəbbiniz olan Allaha ibadət edin! Allaha şərik qoşana Allah, şübhəsiz ki, cənnəti haram edər. Onun düşəcəyi yer cəhənnəmdir. Zalımların heç bir köməkçisi yoxdur!”” (“Maidə” surəsi, 72)
Müqəddəs Kitabda qeyd edilən müxtəlif ifadələrdə Rəbbimizin sonsuz güc və qüdrəti, Onun bütün nöqsan və qüsurlardan uzaq olması bütün aydınlığı ilə vurğulanır. Yohn Hick bu məsələni bir müsahibəsində belə ifadə edir:
“Klassik xristian ilahiyyatı İsa Peyğəmbərin vəfatından uzun bir müddət sonra təkmilləşdirildi. Müasir tarixi-tənqidi Əhdi-Cədid tədqiqatları bizi əlimizdə olan Əhdi- Cədid mətnlərində İsa Peyğəmbərin adına çıxılan sözlərin hansılarını həqiqətən də İsa Peyğəmbərin söyləyə biləcəyi məsələsində bilgiləndirməyə çalışır… (İncillərdə qeyd edilən) “Ata” ifadəsinin literal (sözün hərfi mənasında) şəkildə başa düşülməsi mümkün deyil. Həmçinin İsa Peyğəmbərin “Tanrının oğlu” olması ifadəsini də hərfi mənada başa düşə bilmərik. Əhdi-Ətiqdə “Tanrının ifadəsi” çox yerdə qeyd edilir. Məsələn, Adəm Tanrının oğludur, mələklər Tanrının oğlanlarıdır, İsraik hökmdarları Tanrının oğullarıdır və nəhayət, İsrail milləti bir tam halında Tanrının oğullarıdır. Açıq görünür ki, bu ifadələrdəki “Ata” və “oğul” qavramları hərfi mənanı ifadə etmir, ancaq Tanrı-insan əlaqəsinin metaforik mənasını simvolizə edir. Əlavə edək ki, bu ifadələri hərfi mənada başa düşməyə çalışmaq yəhudilikdə böyük günah sayılır. İsa Peyğəmbərin dövründə bu cür metaforik ifadələr mövcud idi. Hər hansı bir Tanrıya özünü həsr etmiş hər hansı bir adamın metaforik mənada “Tanrının oğlu” kimi ifadə edilməsi həmin dövrdəki ümumi dini mənada işlədilənlərin bir hissəsi kimi qəbul edilə bilər. Qısası, “oğul” ifadəsi Tanrıya yaxınlığın rəmzi bir ifadəsi olur. Başa düşdüyüm qədər müsəlmanları narahat edən məsələ bu ifadənin hərfi mənada başa düşülməsidir. Eynilə bir xristian olaraq mən də bu cür hərfi mənadan narahat olduğumu bildirməliyəm”.62
İncildə məcazi mənalarda başa düşülməsi lazım gələn çoxsaylı açıqlamalar var. “Allahın oğulları” ifadəsi də bunlardan biridir:
“…Dirilmə oğulları olduqlarından onlar Allahın oğullarıdır” (“Lukanın İncili”, 20/36).
“Onu qəbul edənlərin hamısına, Onun adına iman edənlərə isə Allahın oğulları olmaq haqqını verdi” (“Yəhyanın İncili”, 1/12). “O, bu sözləri özündə demədi, lakin o il baş kahin olduğu üçün peyğəmbərlik edib, qabaqcadan xəbər verdi ki, İsa xalq uğrunda və yalnız xalq uğrunda deyil, Allahın pərən-pərən salınmış övladlarını da bir yerə toplamaq naminə öləcəklər” (“Yəhyanın İncili”, 11/51- 52). “Elə həmin ruh bizdəki ruha şəhadət edir ki, biz Allahın övladlarıyıq. Və əgər övladıyıqsa, deməli, Allahın varisləriyik; və əgər Məsihlə bərabər izzət qazanmaq üçün Onunla iztirab çəkiriksə, Məsihin həmvarisləriyik” (“Pavelin romalılara məktubu”, 8/16-17).
“Çünki xilqət Allahın oğullarının zühurunu böyük həsrətlə gözləyir” (“Pavelin romalılara məktubu”, 8/19). “Hər şeyi şikayətsiz və etirazsız icra edin ki, siz əyri və pozğun nəsil arasında nöqsansız və saf, Allahın qüsursuz övladları olasınız…” (“Pavelin filipililərə məktubu”, 2/14-16). “Görün Ata bizə necə bir məhəbbət göstərmişdir ki, Allahın övladları adlanaq və biz doğrudan da eləyik! Dünya bizi ona görə tanımır ki, Onu tanımamışdır. Sevimlilərim, indi biz Allahın övladlarıyıq, amma nə olacağımız hələ izhar olunmamışdır…” (“Yəhyanın birinci məktubu”, 3/1-2). “Kimin Allahın övladı, kimin də şeytanın övladı olduğu bundan bəlli olur: saleh iş görməyən, Allahdan deyildir, öz qardaşını sevməyən də həmçinin” (“Yəhyanın birinci məktubu”, 3/10). “Biz Allahın övladlarını sevdiyimizi, Allahın sevib, Onun əmrlərinə riayət edərkən bilirik” (“Yəhyanın birinci məktubu”, 5/2). Burada qeyd edilən nə “Ata”, nə də “oğul” ifadəsi ilə insanlara tanrılıq keyfiyyəti verilməyib (bundan Allaha sığınırıq). Bu, aşkar bir məsələdir. Allaha itaət edən, Allaha sadiq, Allahı özünə dost seçən və ancaq Allahı razı etmək üçün yaşayan insanlar İncil açıqlamalarında “Allahın oğulları” şəklində ifadə ediliblər. İnsanlar Allaha yəhudi ənənəsindən gələn bu cür ifadələrin işlədilməsinin bir nəticəsi kimi sevgi və hörmət əlaməti olaraq “Ata” deyə yalvarıblar. Bu məcazi sözlər yəhudi dininin əsası olan “Qulaq as, ey İsrail! Rəbb bizim Allahımızdır və Rəbb təkdir” (“Təsniyə”, 6/4) hökmünün gətirdiyi tövhid inamı ilə aydın olur.
“Allah bütün insanların sahibidir” mənasında işlədilə bilər
İsa Peyğəmbərin həvariləri və ilk xristianlar İsa Peyğəmbərin təlimindən keçib dərin iman, çox üstün əxlaq sahibi və İsa Peyğəmbərin Allah yolundakı köməkçiləri idilər. Buna görə də onlar başlarına gələn hər bir hadisəni, İsa Peyğəmbərin təbliğini dərin imanları ilə izah edirdilər. Onlar Allahın sonsuz güc və qüdrət sahibi olduğunu, bütün kainatın yeganə Maliki olduğunu, Allah istəməsə, heç bir şeyin var olmayacağını, heç kimin heç nəyə güc çatdıra bilməyəcəyini çox yaxşı bilirdilər. Buna görə də sahib olduqları dərin iman nəticəsində İsa Peyğəmbər üçün “Allahın oğlu” ifadəsini işlədərkən eyni cür fikirləşə bilərdilər. Onlar bütün ataların, bütün anaların və bütün oğulların Rəbbimiz tərəfindən yaradıldığını və hamısının sahibinin Allah olduğunu bildirmək istəmiş ola bilərdilər. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, ana və ata bir övladın yaradılması üçün Allahın səbəb etdiyi vasitələrdir. Həqiqətdə isə kainatdakı bütün varlıqları yaradan yeganə güc aləmlərin Rəbbi olan Uca və Qadir Allahdır. Bu mənada bütün analar, bütün atalar, bütün oğullar Allaha məxsusdur. Hazırda üstündə oturduğumuz kreslo və ya stul əşya, içində olduğumuz bina, şəhərlər, ölkələr, millətlər yalnız Allaha aiddir. Bir çay varsa, o da Allahın çayıdır. Allahın dənizi, Allahın məscidi, Allahın kilsəsi, Allahın bulağıdır… Dolayısı ilə bütün oğullar da Allaha məxsusdur. Rəbbimiz bir insanı yaratmaq üçün bir anaya, bir ataya və ya başqa bir səbəbə ehtiyacı yoxdur. Onun bircə dəfə “Ol!” deməsi bəs edir. Bütün fiziki, bioloYi, kimyəvi qanunları yaradan yeganə güc Rəbbimizdir. Deməli, bir insanın yaradılması üçün “olmalı olduğu düşünülən” bütün qanunları və səbəbləri də Rəbbimiz yaradıb. Məryəmi də, kainatda gəlib-getmiş bütün anaları da, anaların doğuş sistemlərini yaradan da sonsuz güc və qüdrət sahibi olan Allahdır. Hər doğuş hadisəsini meydana gətirən Allahdır. Ananı da, atanı da yaradan Allahdır. Rəbbimiz hər cür qüsur, nöqsan və ehtiyacdan uzaqdır. Ayələrdə belə bildirilir:
“Sizə qulaq, göz və ürək verən Odur. Siz çox az şükr edirsiniz. Sizləri yer üzündə yaradıb törədən Odur. Siz Onun hüzuruna cəm ediləcəksiniz. Dirildən də, öldürən də Odur. Gecə və gündüzün bir-birinin ardınca gedib-gəlməsi də Onun əmrilədir. Məgər dərk etmirsiniz?” (“Muminun” surəsi, 78-80). “Sizi torpaqdan, sonra nütfədən, sonra laxtalanmış qandan yaradan, sonra uşaq olaraq çıxardan, sonra kamillik çağına çatasınız, daha sonra qocalasınız deyə yaşadan Odur. İçərinizdə daha əvvəl öldürülənlər də var. Bütün bunlar müəyyən bir vaxta yetişəsiniz və, bəlkə, düşünüb anlayasınız deyə edilir. Dirildən də, öldürən də Odur. O bir işi qərara aldıqda ona ancaq: “Ol!” -deyər, o da dərhal olar” (“Mumin” surəsi, 67-68). “Güldürən də ağladan da Odur! Öldürən də, dirildən də Odur! Hər bir cifti erkək və dişi yaradan Odur - Bir qətrə nütfədən axıb tökülərkən… Yenidən diriltmək də Ona aiddir!” (“Nəcm” surəsi, 43-47).
“Şuəra” surəsində isə İbrahim Peyğəmbərin belə dua etdiyi xəbər verilir:
“Məni yaradan və məni doğru yola yönəldən Odur! Məni yedirdən də, içirdən də Odur! Xəstələndiyim zaman mənə yalnız O şəfa verir. Məni öldürəcək, sonra dirildəcək Odur. Və qiyamət günü xətamı bağışlayacağına ümid etdiyim də Odur!” (“Şuəra” surəsi, 78-82).
Yuxarıdakı ayələrin mahiyyətinə uyğun düşünəndə xristian məfhumları da məna qazanacaq. İsa Peyğəmbər, Musa Peyğəmbər, Salih Peyğəmbər, Nuh Peyğəmbər, Hud Peyğəmbər və Muhəmməd Peyğəmbər Allaha məxsus olan bəndələrdir. Çünki bütün peyğəmbərlər Allahındır. Ayələrdə yəhudilərin Üzeyir haqqında “Allahın oğludur” dedikləri bildirilir. Yəhudilər də, Üzeyir də Allaha aid olan bəndələrdir. Rəbbimiz anası, atası olmadığı halda Adəm Peyğəmbəri torpaqdan yaradıb. Mələkləri yaradan da aləmlərin Rəbbi olan Allahdır. Yəhya Peyğəmbərin möcüzəvi şəkildə dünyaya gətirən də Allahdır. Bunun əksini söyləmək çox böyük yanlışlıq olardı. Təkcə İsa Peyğəmbər deyil, hər ana, hər ata, hər övlad Allahındır. Xristianlar da əvvəllər “Allahın oğlu” ifadəsini bu mənada işlətmiş ola bilərlər. Xristianlara məxsus olan bir internet saytında buna uyğun bir açıqlama qeyd olunur:
“İsa Peyğəmbər “Allahın oğludur” deyərkən onun əsla fiziki mənada bir oğul olmasından bəhs etmirik. Biz ancaq İsa Peyğəmbərin Allahdan gəldiyini söyləyirik… “Oğul” gündəlik işlətdiyimiz sözlərdə də tez-tez işlədilir. Əksər dillərdə bu söz fiziki mənada bir əlaqəni ifadə etmək üçün istifadə olunmur. Məsələn, tələbələr üçün “elmin övladları” şəklində bir məsəl var. Vətəndaşlar “ölkələrinin övladları”dır. Misirə “Nilin oğlu” deyilir. Bir ərəb “səhranın övladı” kimi qeyd edilir. Qur’anda “Bəqərə” surəsində də “yol oğlu” ifadəsi işlədilir. Təfsirçilər bu ifadənin “səyyah” mənasına gəldiyini bildirirlər. Buradan da aydın olduğu kimi, “Allahın oğlu” sözü insanların başa düşdüyü bir mənada qohumluq əlaqələrini ifadə etməyə bilər”.63
Bəzi xristianlar “Allahın oğlu” ifadəsinin bir təcəlla kimi qəbul edilməli olduğunu söyləyirlər. Bu, başadüşülən bir açıqlamadır və Rəbbimizin Qur’an ayələrində bildirdiyi həqiqətlərə də uyğun gəlir.
Allah bütün kainatı yoxdan yaradan, bütün kainatda mütləq hakimiyyət sahibi olandır. Göylərin və yerin sahibidir. Allah bizə bizdən yaxındır. Rəbbimiz “Əraf” surəsində belə buyurur:
“Musaya vəd etdiyimiz vaxt kəlib çatanda Rəbbi onunla danışdı. Musa: “Ey Rəbbim! Özünü mənə göstər. Sənə baxım!” -dedi. Allah: “Sən Məni əsla görə bilməzsən. Lakin dağa bax. Əgər o yerində dura bilsə, sən də Məni görə bilərsən”, -buyurdu. Rəbbi dağa təcəlli etdikdə onu parça-parça etdi. Musa da bayılıb düşdü. Ayılandan sonra isə: “Sən pak və müqəddəssən! Sənə tövbə etdim. Mən iman gətirənlərin birincisiyəm!” - dedi” (“Əraf” surəsi, 143).
Ayədə qeyd edilən “təcəlla etdikdə” ifadəsi “zahir olmaq, ortaya çıxmaq, ifadə edilmək…” kimi mənalara gəlir. Əlmalılı Hamdi Yazır bu ayəni öz təfsirində belə açıqlayır:
“Rəbbi ona dedi ki, Məni qətiyyən görə bilməyəcəksən, lakin dağa bax. Əgər o, yerində dura bilsə, sən də Məni görə bilərsən”. Rəbbi dağa təcəlla etdikdə, ki, bu, izafi təcəlladır, yəni Zatındakı bütün əzəməti və mütləq qüdrəti ilə deyil, əzəmətindən və qüdrətindən bir ləmha ortaya çıxması, əmr və iradəsindən bir hissənin dağa dəyməsi ilə onu parça-parça etdi. Həmzə, Kisai, Xələfi Aşir qiraətlərində oxunduğuna görə, “dümdüz etdi”, yəni dağ getdi, yeri dümdüz oldu, sanki hürgücsüz dəvə kimi oldu… Qeyd edilən bu təcəlla ilə iki hadisə baş verdi: biri dağın parçalanıb xırdalanması, digəri də Musa Peyğəmbərin bayılıb yerə yıxılması. Demək ki, Musa Peyğəmbər dağa olan nisbi bir təcəllaya da tab gətirməyib bayıldı, tam və mütləq varlığı təcəlla etsəydi, bütün dünya və bütün kainat bir anda məhv olardı. “Sən Məni əsla görə bilməzsən” buyruğunun əsas hikməti də bu ola bilər…“64
Başqa bir ayədə isə belə buyrulur:
“Biz onu Tur dağının sağ tərəfindən çağırdıq və gizli söyləmək üçün Özümüzə yaxınlaşdırdıq” (“Məryəm” surəsi, 52). “Musa onun yanına yetişdikdə belə bir nida gəldi: “Ya Musa!” (“Taha” surəsi, 11).
“Ora gəlib çatdıqda vadinin sağ tərəfində olan mübarək yerdəki ağacdan belə bir nida gəldi: “Ya Musa! Aləmlərin Rəbbi olan Allah Mənəm!” (“Qəsəs” surəsi, 30).
Başqa bir Qur’an ayəsində Rəbbimiz belə buyurur:
“Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur. Əbədi, əzəli varlıq Odur. O nə mürgü, nə də yuxu bilər. Göylərdə və yerdə nə varsa Onundur. Allahın izni olmadan Onun yanında kim şəfaət edə bilər? O, bütün yaranmışların keçmişini və gələcəyini bilir. Onlar Allahın elmindən Onun Özünün istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun kürsüsü göyləri və yeri əhatə vermişdir. Bunları mühafizə etmək Onun üçün heç də çətin deyildir. Ən uca, ən böyük varlıq da Odur!” (“Bəqərə” surəsi, 255).
İncil açıqlamalarından da gördüyümüz kimi, İsa Peyğəmbər söhbət etdiyi bütün insanları Allaha iman gətirməyə dəvət edirdi. Müşriklərin bütün suallarına çox gözəl misallarla və məntiqlə cavab verirdi. Məsələyə bu yöndən baxanda “Allahın oğlu” ifadəsinin həmin dövrün insanları arasında geniş yayılmış bütpərəst üslub qarşısında işlədilən xüsusi bir açıqlama olması da mümkündür. İnsanlara hər şeyin sahibinin, bütün insanların tək dostunun və himayədarının Allah olduğunu başa salmaq istəyən bir iman yiyəsi “Mən atamın deyil, Allahın oğluyam” şəklində bir söz demiş ola bilər. Bu ifadə qarşıdakı adamın inkarçı üslubunu, bütlərinə dəyər verib kömək istəyən üslubunu aradan qaldırmaq üçün işlədilmiş ola bilər. Ən doğrusunu əlbəttə ki, Allah bilir.
“Allahın kəlməsi” məfhumunun mənası
İsa Peyğəmbəri tanrılaşdıran etiqadın çürük dayaqlarından biri Yəhya İncilinin girişindəki “kəlam” (“söz”, “loqos”) açıqlamasıdır. Bu fəsildə İsa Peyğəmbərin Allahın Sözü olduğu və Allahla birlikdə sonsuzdan bəri mövcud olduğu iddia edilir:
“Əzəldən Kəlam mövcuddur; Kəlam Allahla birlikdə idi və Kəlam Allah idi. O əzəldən Allahla olub. Hər şey Onun vasitəsilə yarandı və yaranan şeylərin heç biri Onsuz yaranmadı. Həyat Onda olub, həyat isə insanların nuru olub. Nur qaranlıqda parlayır və qaranlıq onu dərk etməmişdir” (“Yəhya İncili”, 1/1-5).
Bu ayələrin ardınca isə “Kəlam bəşər olub lütf və həqiqətlə dolu olaraq aramızda yaşadı; biz də Onun izzətini, Atanın vahid oğlunun izzətini gördük” (“Yəhya İncili”, 1/14) deyə bildirilir. Qısası, İsa Peyğəmbərin “Allahın kəlamı” olması bildirilir. Bundan məharətlə istifadə edənlər onu tanrılaşdırırlar (Allaha sığınırıq). Halbuki Yəhya İncilindəki bu ifadələr bir həqiqətin səhv izah edilməsinə əsaslanır. Qur’anda belə bildirilir:
“Ey kitab əhli! Öz dininizdə həddi aşmayın! Allah barəsində yalnız haqqı deyin. Həqiqətən, Məryəm oğlu İsa Məsih ancaq Allahın peyğəmbəri, Məryəmə çatdırdığı bir kəlam və Onun tərəfindən olan bir ruhdur. Allaha və peyğəmbərlərinə iman gətirin. “Üçdür” deməyin. Bunlara son qoyun, bu sizin üçün daha yaxşı olar. Həqiqətən, Allah tək bir tanrıdır. Övladı olmaqdan kənardır. Göylərdə və yerdə nə varsa, Onundur. Allahın vəkil olması bəs edər!” (“Nisa” surəsi, 171).
Yəhya İncilindəki səhv “Kəlam Tanrı idi” ifadəsindədir. Allahın sözü ilə Allahın Zatını bir-birinə bərabər kimi göstərən bu ifadə çox böyük yanlışlıqdır. Uca Rəbbimizi bu cür ifadələrdən uzaq tuturuq.
Məsələ “kəlam” (söz, loqos) ifadəsinin izahı ilə bağlıdır. Və bu məfhum xristianlıqdan əsrlərlə əvvəl yunan filosofları tərəfindən işlədilib. B.e.ə. VI əsrdə yaşayan Heraklitus kainatda insan ağlı kimi təsirli bir zehnin olduğunu iddia edərək bunu “loqos” adlandırıb. B.e.ə. IV və III əsrlərdə yaşayan Stoacılar isə “loqos”u “Tanrı, təbiət və kainatın ruhu” kimi mənalarda işlədiblər.65
Yunan dilində və yunanlara xitabən yazıldığı açıq-aşkar aydın olan Yəhya İncilinin “loqos” məfhumu ilə başlaması və bu ifadənin yunan fəlsəfəsindəki mənası ilə qeyd edilməsi isə əlbəttə ki, sadəcə bir təsadüf deyil. Britaniya Ensiklopediyasında “Yəhya İncilinin müəllifi ellinist (yunan mədəniyyətinə söykənən) dünyadakı oxucular tərəfindən asanlıqla tanınan bir ifadədən istifadə edərək Məsihin xilaskar xüsusiyyətini vurğulamaq istəyib” deyilir.66 Başqa sözlə, Yəhya İncilinin müəllifi “İsa Peyğəmbər Allahın kəlamıdır” həqiqətini qədim yunan fəlsəfəsi ilə qarışdıraraq bundan yanlış bir məna çıxarıb.
Mütəşabih ifadələrin səhv yozulması
İncil tədqiqatçılarının üzərində xüsusi dayandığı məsələlərdən biri də İncildə qeyd edilən ifadələrin birbaşa mənaları ilə deyil, məcazi mənada başa düşülməsidir. Məsələyə bu aspektdən baxanda qeyd edilən ifadələrin fərqli mənalara gəldiyini görmək olar. Qur’anda da çoxsaylı mütəşabih (zahiri mənası nəzərdə tutulmayan və həqiqətlərin təşbih və təmsil yolu ilə bəyan edilməsi zamanı istifadə olunan ifadələr) ayələr var. Həmçinin əksər xristian tədqiqatçıları bu izahları verərkən Qur’an ayələrində qeyd edilən ifadələrlə İncildə olan bəzi ifadələr arasında əlaqə qurmağa çalışırlar. Carlos Madrigal (Karlos Madriqal) “Üç Tanrımı, tək Tanrımı? Tövhiddə təslis” adlı kitabında bunları bildirir:
“Tanrı Özünü tanıdarkən insanların asan başa düşəcəyi rəmzi ifadələr işlədir. Buna “insan bənzəməsi” (antropomorfik) terminlər deyilir. Müqəddəs Kitabda da, Qur’anda da Tanrıdan bəhs etmək üçün “üz, əllər” və s. fiziki sifətlər işlədilir. “Ona bənzər heç bir şey yoxdur” (“Şura” surəsi, 11)
ifadəsi bir həqiqəti bildirir. Amma bunu Tanrının Özünün Onu başa düşməyimiz üçün işlətdiyi oxşatmalarla qarışdırmamaq lazımdır. Qur’anda da “Allahın əli”, “Allahın ovcu”, “Allahın gözləri” kimi ifadələrə rast gəlirik… Bu ifadələri bir məcaz kimi başa düşməkdə heç kim çətinlik çəkməz. Elə isə “Ata” və ya “oğul” ifadələrini məcaz kimi qəbul etməyəcəyikmi? Tanrıya nisbət edilən insana məxsus ifadələr bizə həqiqi bir təsvir deyil, yalnız işarə və təlqinlər verir. Buna görə də bunlar təsviredici təşbehlər deyil. Heç kimin Tanrını fiziki bir məna verərək Onu bir şeyə oxşatmağa haqqı yoxdur (bu, bütpərəstlik olardı)… Amma bunun müqabilində O, özünü uyğun bildiyi rəmzə oxşada bilər. Tanrı hər şeyi sevgi ilə yaratdı. O, hər şeyin mənbəyidir. Hər şeyin Onun sevgisi ilə yaradıldığını bildirmək üçün “Ata” ifadəsi çox gözəl bir sözdür”.66 Bu şərh İncildə işlədilən məcazi ifadələrin başa düşülməsi baxımından çox əhəmiyyətlidir. Rəbbimiz Qur’an haqqında belə buyurur: “…Biz Qur’anı sənə hər şeyi izah etmək üçün, müsəlmanlara da bir hidayət, mərhəmət və müYdə olaraq nazil etdik!” (“Nəhl” surəsi, 89). “Ənam” su- rəsində isə “…Biz Kitabda heç bir şeyi nəzərdən qaçırmadıq. Sonra onlar Rəbbinin hüzuruna cəm ediləcəkdir”
(“Ənam” surəsi, 38) şəklində buyrulur. Qur’anda hər şey ən mükəmməl, ən hikmətli və əsaslı şəkildə açıqlanıb. Rəbbimiz bəzi ayələrdə bizə müxtəlif mütəşabih və məcazi ifadələrlə də yol göstərir. Ayələrdə belə buyrulur:
“Allahın əli” “Sənə beyət edənlər, şübhəsiz ki, Allaha beyət etmiş olurlar. Allahın əli onların əllərinin üstündədir. Kim əhdini pozsa, ancaq öz əleyhinə pozmuş olar…” (“Fəth” surəsi, 10). “…De: “Həqiqətən, nemət Allahın əlindədir və onu istədiyi şəxsə bəxş edər. Allahın (rəhməti) genişdir, biləndir!”” (“Ali-İmran” surəsi, 73). “Yəhudilərə dedilər: “Allahın əli bağlıdır!” Bu dedikləri sözə görə onların öz əlləri bağlandı və lənətə gəldilər. Xeyr, Allahın iki əli açıqdır. İstədiyi kimi ehsan edər…” (“Maidə” surəsi, 64). “Kitab əhli bilsin ki, onlar Alahın lütfünə heç bir vəchlə mane ola bilməzlər. Şübhəsiz ki, lütf Allahın əlindədir, onu istədiyinə bəxş edər. Allah çox böyük lütf sahibidir!” (“Hədid” surəsi, 29).
“Allahın ovcu”
“Onlar Allahı lazımınca qiymətləndirmədilər. Halbuki qiyamət günü yer bütünlüklə Onun ovcunun içində olacaq, göylər isə Onun sağ əli ilə büküləcəkdir. Allah Ona aid etdikləri sifətlərdən tamamilə uzaq və ucadır!” (“Zumər” surəsi, 67).
“Allahın üzü” “Və Allahla yanaşı başqa heç bir tanrıya ibadət etmə. Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur. Onun üzündən başqa hər şey məhvə məhkumdur. Hökm Onundur. Siz məhz Onun hüzuruna qaytarılacaqsınız!” (“Qəsəs” surəsi, 88). “(Yer) üzündə olan hər kəs fanidir. Ancaq əzəmət və kərəm sahibi olan Rəbbinin üzü baqidir” (“Rəhman” surəsi, 26-27).
“Şərq də, Qərb də Allahındır. Hansı tərəfə yönəlsəniz Allahın üzü oradadır. Şübhəsiz ki, Allah genişdir, biləndir!” (“Bəqərə” surəsi, 115).
“Ənfal” surəsində isə belə buyrulur:
“Onları siz öldürmədiniz, Allah öldürdü. Atdığın zaman sən atmadın, Allah atdı. Allah bununla möminləri yaxşı bir imtahandan keçirtdi. Allah eşidəndir, biləndir!” (“Ənfal” surəsi, 17).
Bu ayə ilə sonsuz güc və qüdrət sahibi olan Rəbbimizin bütün əmr, hökm və işləri, Onun bütün hadisələri meydana gətirən yeganə güc olduğu bildirilib. Allah istəməsə, insanın heç bir şeyə güc çatdırması, heç bir hərəkət etməsi, ağzını açıb danışa bilməsi mümkün deyil. Allah insanların bütün əməllərini, bütün danışdıqlarını və bütün fikirləşdiklərini bilir. Heç bir insan onu yaradan Rəbbimizdən asılı olmadan bir gücə və iradəyə malik ola bilməz. Allah “İnsan” surəsində “Allah istəməsə, siz istəyə bilməzsiniz” (“İnsan” surəsi, 30) şəklində buyurur. Bu ayələrdə bildirilən ifadələrin hər biri Allahı insanlara tanıdır.
İsa Peyğəmbərin çox üstün bir bəndə olduğunu, Allaha yaxınlığını vurğulamaq məqsədilə işlədilə bilər
Həvarilər və ilk xristianlar İsa Peyğəmbərin Allaha olan bağlılığına, səmimiyyətinə, dərin imanına, səbrinə, cəsarətinə, Allahın vəhyini tətbiq edərkən qərarlı olmasına, Allahın lütfü ilə həyata keçirdiyi möcüzələrə və üstün əxlaqına şahid olublar. İsa Peyğəmbərin anadan olmasından Allah dərgahına yüksədilməsinə kimi həyatının hər dövrü çox böyük möcüzələrlə doludur. Məryəmin hamilə qalması və İsa Peyğəmbərin dünyaya gəlməsi, körpə olarkən danışıb təbliğat aparması, xəstələri sağaltması, ölüləri diriltməsi, Allah dərgahına yüksəldilməsi onun nə qədər dəyərli və fövqəladə bir məqama sahib olduğunu göstərir. İncildə çox geniş şəkildə qeyd edilən bu məsələlər öz təsdiqini Qur’an ayələri ilə də tapır. Rəbbimiz İsa Peyğəmbərin, anası Məryəmin və İmran ailəsinin seçilmiş şəxslər olduğunu bildirir.
İlk xristianların İsa Peyğəmbərdən bəhs edərkən göstərdiyi coşğunluq bir çox xristian ilahiyyatçıları tərəfindən qeyd edilib. Əhdi-Cədid mütəxəssislərindən biri olan Yohn Marsh (Con Marş) “Yesus in his Lifetime” (“İsa Peyğəmbərin həyatı”) adlı əsərində “İsa Peyğəmbərin ilk ardıcıllarının “Allahın oğlu” sifətindən onun Allah tərəfindən çox xüsusi bir vəzifə üçün seçildiyini və buna görə də Allahla çox xüsusi bir bağlantısının olduğunu bildirmək üçün istifadə etdiklərini”67 vurğulayır. E.P.Sanders isə İsa Peyğəmbərin “Allahın oğullarının olduğu bir millətin arasında xüsusi vəzifə üçün seçilən bir Allah oğlu” olduğunu bildirir.68
Paul Knitter (Pol Nitter) “No Other Name” (“Başqa adı yoxdu”) adlı kitabında bu üslubdan belə söhbət açır:
“Əhdi-Cədid müəllifləri İsa Peyğəmbərdən bəhs edərkən analitik filosofların, çılğın xarakterli möminlərin, alimlərin deyil, sevgi ilə dolu olan adamların dilindən istifadə edirlər. Krister Stendalın təkidlə üzərində dayandığı məsələ bunun “dini dil”, yəni “sevgi, şəfqət dili” olmasıdır. Xristianlar İsa Peyğəmbəri “tək” kimi tərif edərkən metafizik bir prinsipi nəzərdə tutmur, İsa Peyğəmbər ilə fərdi insani əlaqə yaratmağa və ona olan bağlılıqlarının təfərrüatlarını göstərməyə çalışırdılar. Xristian ifadələri başa düşüldüyü və işlədildiyi kimi ancaq kilsənin sevgi dilidir. Qəlbin və beynin dilləri şübhəsiz ki, bir-birinə zidd deyil, lakin hər ikisi də fərqlidir. Və bu fərqlərə hörmət göstərilməlidir. Eyni zamanda İsa Peyğəmbərin “Allahın oğlu”, hətta “tək oğlu” (“Yəhya İncili”, 1/14) olduğunu ifadə edən bir mətn də fərqli məna ifadə edəcəkdir. Onların əsas niyyəti…İsa Peyğəmbəri eşidənlərin onu nüfuzlu bir şəxs kimi ciddi qəbul etmələrini təmin etmək idi. Bu mətnlərdəki ifadələr…İsa Peyğəmbərin da Allahın etibarlı vəhyi olduğunu ifadə etmək üçün idi. Yunan dilində Uios tou Theou (“Allahın oğlu”) tərcümə ediləndə ingilis dilindəki “the” artikli üzərində təkidlə durmarıq. OriYinal yunan dilində “The” yoxdur və dolayısı ilə ifadə eyni zamanda “Allahın bir oğlu” kimi tərcümə edilə bilər. “Allahın malik olduğu tək övlad” ifadəsinin sifət halı ibrani dilində işlədilməsinə görə “ilk dünyaya gələn” yaxud da “sevgili” kimi tərcümə edilə bilər. Buralarda Allahın vasitəçisi şəklində ayrıseçkilik deyil, etibarlı olmağın nəzərdə tutulduğu başa düşülür”.69
Üçləmə tərəfdarlarının bu israrının arxasında İsa Peyğəmbərə aid edilən üstün məqama kölgə salmaq qorxusunun olması ehtimalı var. Halbuki üçləmə inancı olmadan da İsa Peyğəmbərin nə qədər üstün və xeyirli bir insan olduğu qeyd edilə bilər. Qur’an ayələrində İsa Peyğəmbərin möcüzələri, onun Allah dərgahına yüksəldilməsi ətraflı şəkildə qeyd edilir, onun və ailəsinin aləmlərə üstün edildiyi bildirilir. İsa Peyğəmbər Qur’anda “şanı uca, şərəfli və hörmətəlayiq” şəklində tanıdılır:
“Mələklər dedilər: “Ya Məryəm! Həqiqətən, Allah Öz tərəfindən bir kəlmə ilə sənə müYdə verir. Onun adı Məryəm oğlu İsa Məsihdir ki, dünyada və axirətdə şanı uca, şərəfli və Allaha yaxın olanlardandır” (“Ali- İmran” surəsi, 45).
Xristianlığın daha tez yayılmasını təmin etmək məqsədilə işlədilə bilər
İsa Peyğəmbər din əxlaqını yaymağa başladığı mühitdə çox böyük çətinliklərlə qarşı-qarşıya idi. Yəhudi xalqı arasında dini insanlara müxtəlif şəkillərdə çatdıran səddukilər, fərisilər, zelotlar, essenilər kimi bir çox məzhəblər var idi və onlar, xüsusilə də ilk üçü fərqli yanlışlıqlar içində idi. Musa Peyğəmbərin gətirdiyi haqq dindən uzaqlaşılmış, batil ənənələr və müxtəlif inamlar ortaya çıxarılmışdı. Bunlardan əlavə, bütpərəst Ellin mədəniyyəti də insanlar arasında geniş yayılmışdı. Bu mədəniyyətin təsiri altında olan bəzi yəhudilər isə malik olduqları tövhid inancından geri çəkilərək bəzi bütpərəst etiqadları qəbul etməyə başlamışdılar.
İsa Peyğəmbər bütün bu xurafatları bir kənara ataraq İsrail oğullarını saf və səmimi bir imana dəvət etdi. Özlərinin oturuşmuş sistemlərini qorumağın tərəfdarı olan bütün din adamları İsa Peyğəmbərin təbliğ etdiyi haqq dindən ciddi şəkildə narahat olurdular. Çünki İsa Peyğəmbər insanlara Allah qorxusunu, Allahı sevməyi məsləhət görür, dinə sonradan əlavə edilən batil qaydalardan və eqoist, lovğa, ədabaz ibadət üsullarından əl çəkməyin vacibliyini söyləyirdi.
İsa Peyğəmbərin Allah dərgahına yüksəldilməsindən sonra da bu mübarək insanın tələbələri onun nəsihət və xəbərdarlıqlarının yayılması üçün bütün imkanlardan istifadə etdilər. Kənd-kənd, qəsəbə-qəsəbə gəzən xristianlar hər cür çətinlik və məhrumiyyət qarşısında çox üstün dözümlülük göstərir və insanlara Allahın varlığını və İsa Peyğəmbərin Allahın elçisi olduğunu çatdırırdılar. Xristianlıq da qısa dövr ərzində çox geniş əraziyə yayıldı. Bütpərəst Roma imperatorluğunun bütün təzyiqlərinə və işgəncələrinə baxmayaraq insanlar axın-axın İsa Peyğəmbərin gətirdiyi haqq dinə gəlirdilər. Ancaq bu yeni dinə daxil olanların bir hissəsi beyinlərinə həkk olunmuş bütpərəst ənənələrindən də əl çəkə bilmirdi. Batil “Allahın oğlu” məfhumu da belə bir şəraitdə ortaya çıxdı və ya əvvəllər işlədildiyi mənadan uzaqlaşdırıldı.
E.P.Sanders “The Historical Figure of Yesus” (“İsa Peyğəmbərin tarixi portreti”) adlı əsərində ilk xristianların İsa Peyğəmbərin təbliğini yaymaq üsullarını belə şərh edir:
“Başqalarını razı salmağa çalışarkən həvarilər bəzən İsa Peyğəmbərin söylədiyi və etdiyi hərəkətlərlə bağlı hekayələr danışmış ola bilərlər. İlk illərdə bu materiallar böyük ehtimalla yazılmamış, yalnız şifahi şəkildə ötürülmüşdü. Həvarilər İsa Peyğəmbərin həyatındakı hadisələrdən bəhs edərkən həmin vaxt mühüm olan nüansları misallarla izah etmək istəmişdilər… Həvarilər yeni tərəfdarlar qazanmaqla yanaşı həm bir-birlərinə, həm də getdikcə çoxalan yeni dindaşlarına İsa Peyğəmbərin həyatında baş verən hadisələri xatırlayaraq öyrətmişdilər. Bəzən də İsa Peyğəmbəri qəbul etməyən yəhudi müəllimlərlə mübahisə etmişdilər. Bu mübahisələr də İsa Peyğəmbər ilə bağlı materialın işlədildiyi üçüncü bir ehtivanı təmin etmişdir”.70
İsa Peyğəmbərin yaşadığı dövrdə olduğu kimi İsa Peyğəmbərdən sonra da xristianlığa etiraz edən çoxsaylı adamlar və qruplar olub. İsa Peyğəmbərin Allah dərgahına yüksəldilməsindən sonra həvarilərin səyləri ilə xristianlığın sürətlə yayılması onlarda böyük narazılığa səbəb olmuşdu. Buna görə də həmin qruplar müxtəlif əsassız iddialarla çıxış etmiş və xristianlığın yayılmasının qarşısını almaq üçün müxtəlif cəhdlər göstərmiş ola bilərlər. Paul Knitter öz kitabında ilk xristianların hansı şərtlər daxilində yaşaması məsələsinin üzərində dayanır. Knitter onların “həyatda qalmaq” və “öz cəmiyyətlərinin mövcudluğunu davam etdirə bilmək” üçün fərqli bir metod axtarıb tapdıqlarını vurğulayır:
“Ənənəvi kilsə anlayışının ortaya çıxdığı tarixi əlaqə ilə bağlı üzərində diqqətlə dayanılmalı olan başqa bir məsələ də xristianların həm geniş yəhudi cəmiyyəti, həm də təhdidedici Roma imperatorluğu tərkibində azlıq vəziyyətində olması idi. Mədəni və dini çoxluq bu günümüzdə olandan çox fərqli şəkildə başa düşülürdü. Həmin dövrdə xristianlar iki böyük təhlükə ilə qarşı-qarşıya idilər: onlar ya çoxluq təşkil edən qruplar tərəfindən məhv ediləcək, ya da dini ənənələrini onlarınkı ilə qarışdırıb fərqli quruluşa malik olacaqdılar. Xristianların özlərini bu təhlükələrdən qorumaq üçün öz kimliklərini aydın şəkildə müəyyənləşdirməsi və tamamilə inamlarına bağlanması lazım gəlirdi. Bunu da öz inancları ilə, xüsusilə də İsa Peyğəmbərə münasibətdə güclənən inamları ilə həyata keçirdilər. Bu doktrinal ifadələr “həyatda sağ qalmaq ifadələri” kimi qeyd edilə bilər. Və bu həmçinin öz cəmiyyətlərinin davamlılığını təmin etmək üçün ortaya atılıb. İlk xristianlar İsa Peyğəmbəri mütləq ifadələrlə tanıdaraq, onu tək və yeganə xilaskar elan edərək bütün rəqiblərindən və müxaliflərindən fərqli bir kimlik qazandılar. Bu dilin ortaya çıxardığı güclü bağlılıq onlara zülmlər və lağ edənlər qarşısında böyük güc vermişdi… Bu dil metafizik bir mənadan da çox əxlaqi dil idi və İsa Peyğəmbərin bütün əsrlər üçün qüvvədə olan şəxsiyyətini tanıtmaqdan da çox cəmiyyətdəki şəxsiyyətini tanıtmaq məqsədi daşıyırdı”.71
Mövcud siyasi və mədəni şəraitin təsiri
Üçləmə etiqadının təşəkkül tapması və ortaya çıxması ilə bağlı araşdırmalarda üzərində dayanılan başqa bir məsələ isə həmin dövrün siyasi və mədəni şəraitidir. Əvvəl də qeyd etdiyimiz kimi, İsa Peyğəmbərin yaşadığı dövrdə cəmiyyət həm yəhudi, həm də yunan mədəniyyətinin təsiri altında idi. Ağ dəniz tamamilə Roma imperatorluğunun hakimiyyəti altında idi. Roma böyük hərbi işğallarla öz sərhədlərini genişləndirmiş və Ağ dənizi daxili göl halına gətirmişdi. İmperatorluq hərbi sahədə olduğu qədər də mədəniyyət sahəsində ən güclü dövrlərindən birini yaşayırdı və qədim yunan mədəniyyətinin mədəni irsini özünə götürərək onu müəyyən əlavələrlə daha da təkmilləşdirmişdi. “Ellinizm” adlandırılan bu cərəyan din də daxil olmaqla həyatın bütün sahələrinə hakim idi. Romalılar özlərini başqa cəmiyyətlərdən çox-çox üstün sayır və öz həyat tərzlərini işğal etdikləri torpaqlarda da yaymağa çalışırdılar.
Romanın dini Ağ dəniz sahillərində yaşayan bütün xalqlarda olduğu kimi çoxtanrılı bir din idi. Yunan əfsanəsinin xəyali tanrıları müxtəlif adlarla Roma mifologiyasında da işlədilirdi. Onlar ən böyüyü Yupiter adlandırılan və heykəllərlə simvollaşdırılan çoxsaylı bütlərə sitayiş edirdilər. Bəzi Roma imperatorları isə özlərini də bu saxta tanrıların arasına daxil edən qanunlar çıxarmışdılar. Digər tərəfdən, yunan dini və bu etiqada məxsus saxta tanrılar da geniş yayılmışdı: Zevs, Hermes, Venus kimi yunan bütlərinin heykəlləri şəhərlərin meydanlarında yerləşdirilmişdi. Sitayiş edilən bütlər bunlarla bitmirdi. Hər şəhərdə, hər məhəllədə, hətta hər evdə irili-xırdalı müxtəlif bütlər, onlara məxsus heykəllər, şəkillər, xüsusi sitayiş və qurban yerləri vardı. Roma rəhbərləri öz hakimiyyətlərini yaymaq məsələsində bu çoxtanrılı dinlərdən bir vasitə kimi istifadə edirdilər. Roma idarəçiləri onların hakimiyyətini təhdid etməyənə kimi heç kimin dininə qarışmır, əksinə, xalqda bu azğın etiqadlara qarşı onları təşviq etməklə maraq oyandırır, hər tərəfdə məbədlər, qurban yerləri, heykəllər inşa etdirirdilər. Onların fikrinə görə, din guya kütlələrə sədaqəti təlqin etməyin və onlara nəzarət etməyin bir yolu, mücərrəd və dünya ilə birbaşa əlaqəsi olmayan bir sahəyə aid idi.
Romalılar başqa bir mədəniyyətlə qarşılaşanda həmin xalqda öz saxta tanrılarının oxşarlarını axtarır və bununla da özlərinə üstünlük təmin edəcək üçün bir əlaqə yaratmağa çalışırdılar. Buna görə də romalılar bir və tək Allaha iman gətirən yəhudilərə xüsusilə də IV Antiok Epifanesin dövründə Zevs adlı baş tanrılarını azğın şəkildə qəbul etdirməyə çalışıblar, ancaq bu cəhdlər onların arasında böyük iğtişaşlara səbəb olub. Dindar yəhudilər müqəddəs torpaqları mənən murdarlayan bu Roma bütlərinə qarşı qəti etirazlarını bildirib və romalıların öz bütpərəst etiqadlarını yaymaq səylərinə şiddətlə qarşı çıxıblar. Ancaq yunan mədəniyyətinin təsiri yəhudi xalqı üzərində yenə də çox dərin izlər buraxıb.
İsa Peyğəmbər da Ellin mədəniyyətinin təsiri altında olan bu yəhudi xalqı arasında təbliğat aparıb. Həvarilər və ilk xristianlar eyni cəmiyyətdə böyüyüb və həyatlarının hər sahəsində Ellin mədəniyyəti ilə yanaşı olublar. E.P.Sanders “Yesus in Historical Context” (“Tarixi kontekstdə İsa Peyğəmbər”) sərlövhəli məqaləsində Ellin mədəniyyətinin İsa Peyğəmbərin yaşadığı Cəlilə bölgəsindəki təsirlərini incələyir. Məqaləsində bir çox alimlərin fikirlərinə də geniş yer ayıran Sanders bunları bildirir:
“Mövcud şərhlərə görə, Cəlilə şəhərləşmə prosesini keçirmiş, kosmopolit və rifah içində olan bir yer idi. Burton Mack-ın (Barton Mak) fikrincə, Cəlilə əslində Ellin mədəniyyətinin bir rəmzi idi… Cəlilə camaatı qonşu qəsəbəyə gedəndə yunan oyunlarını və filosoflarını izləyib qulaq asa bilirdi. Tətillərdə Suriyadakı böyük şəhərlərə gedir və yunan mədəniyyətinin içinə girə bilirdilər. Onların Ellin mədəniyyətinin təsirinə məruz qalmasında Roma da böyük rol oynayırdı. Cəlilədə çoxlu sayda romalı əsgər, həmçinin romalı məmurlar, rəsmi nümayəndələr var idi… Təkcə teatrlar deyil, Sepphorisdə Avqusta və Romaya həsr edilmiş bütpərəst bir məbəd vardı. Kəndlilər bütpərəstlərə aid mərasimlərdə qurban kimi kəsilmək üçün heyvanlar yetişdirirdilər”.72
Yunan mədəniyyəti mifologiyaya əsaslanan bir mədəniyyət idi. Danışıqlarda, işlədilən sözlərdə məcazi ifadələrə, əfsanəvi hekayələrə çox tez-tez rast gəlmək olardı. Əfsanələrlə həqiqi həyat sanki bir-birinə qarışmışdı. İsa Peyğəmbər haqqında işlədilən “Allahın oğlu” ifadəsini tədqiq edən Müqəddəs Kitab mütəxəssisləri də yunan mədəniyyətinin bu ifadənin şüurlara yerləşməsindəki təsirinə diqqət çəkirlər. Yunan mifologiyası “tanrıları” insanlarla yoldaşlıq edən, axırda da onlarla birlikdə yeni nəsillər dünyaya gətirən varlıqlar kimi təsəvvür edirdi. Məsələn, Makedoniyalı İsgəndər Zevsin oğlu kimi qəbul edilirdi. Sanders yunan mədəniyyətinin həmin dövrdə imperatorluğun sərhədləri daxilində geniş yayıldığını bildirir və buna görə də İsa Peyğəmbər barədə “Allahın oğlu” (bundan Allaha sığınırıq) ifadəsinin işlədilməsinin bu təsirin ucbatından daha çox yayıldığını ifadə edir.73 Həmçinin tədqiqatçılar tərəfindən qədim Yunanıstandakı Zevs-Hera-Apollo üçlüyü ilə üçləmə etiqadı arasında bir çox paralellər aparılır. Üçləmə etiqadı bütpərəst cəmiyyətlərdə çox geniş yayılmışdı. Xüsusilə də yunan mədəniyyətinin çoxlu “ata tanrı” və “oğul tanrı”ları vardı. Platon bu üçləməni düstur halına gətirərək “tanrıları”nın “loqos” (söz, kəlam) adlı bir oğlunun və “sophos” (müdriklik) deyə bir qızının olduğunu iddia etmişdi. Platona görə, tanrı, loqos və sophos bir “üçləmə”ni təşkil edirdilər. Xristianlıq üçləmə inancını və bu gün malik olduğu bir sıra etiqad və icra metodlarını sözügedən yunan mədəniyyətindən yaxud da başqa bütpərəst mədəniyyətlərdən götürdü. Buna görə də getdikcə İsa Peyğəmbərin gətirdiyi təmiz dindən ayrıldı, Musa Peyğəmbərin şəriətinin əsası olan “Tək Tanrı” etiqadından uzaqlaşdı.
“From Yesus to Christ, The Origins of the New Testament, Images of Yesus” (“İsadan Məsihə, Əhdi-Cədidin mənbələri, İsanın şəkilləri”) kitabının müəllifi Paula Fredriksen İncillərin və bu müqəddəs kitabların yazıldığı cəmiyyətlərin yunan mahiyyətli olduqlarını vurğulayandan sonra belə bir şərh verir:
“Xristianlıq Ellin dünyasında ortaya çıxmışdı… İncillərdə işlədilən dil də yazan şəxslərin öz vərdiş etdikləri dilin üzərində qurulmuşdu. Bu dil bütpərəst ənənələrini, Ellin inanclarını əks etdirirdi. Buna görə də İsa Peyğəmbər üçün “Tanrı”, “Xilaskar”, “Tanrının oğlu” və “loqos” kimi ifadələr işlədirdilər. Bundan başqa, istifadə edilən “Davudun oğlu”, “İnsan oğlu”, “Tanrının hakimiyyəti” və “Məsih” kimi məfhumlar isə İncil müəllifləri üçün çox da tanış deyildi. Bu ifadələr İncilləri yazan adamlar tərəfindən İsa Peyğəmbərin yaşadığı Fələstin torpaqlarındakı mövcud mədəniyyətdən götürülmüşdü”.74
Dr.Paul R.Eddy (Pol R.Edi) də “Was Early Christianity Corrupted by Hellenism?” (“İlk xristianlıq ellinizm tərəfindən təhrif edildimi?”) sərlövhəli məqaləsində bu nəticəyə gəlir:
“Babilə kimi uzanan qədim dünya boyunca üçlü qruplaşmalarla bütpərəst tanrılara sitayiş etmək ənənəsi yayılmışdı. Bu təsir İsa Peyğəmbərdən əvvəlki və sonrakı əsrlərdə Misirdə, Yunanıstanda və Romada da artıqlaması ilə müşahidə edilirdi. Həvarilərin ölümündən sonra bu cür bütpərəst etiqadlar xristianlığı işğal etməyə başladı… Plato üçləməni hazırkı şəklində öyrətməsə də onun fəlsəfəsi bu doktrina üçün hazırlıq rolunu oynayırdı”.75
Oscar Cullmann (Oskar Kalmann) da “The Christology of the New Testament” (“Əhdi-Cədidin İsa Peyğəmbər teologiyası”) adlı mühüm araşdırmasında “Allahın oğlu” ifadəsindən İncil dövründə Şərqdə və Ellin mədəniyyətində necə istifadə olunması məsələsini ətraflı şəkildə tədqiq edir. Xüsusilə də Misirdə, Babildə və Assuriyada hökmdarların müqəddəs şəxslər kimi qəbul edildiklərini və onların “Allahın oğlu” adlandırıldıqlarını bildirir. Cullmann diqqətimizi yunan dinlərində müqəddəs güclərinin olmasına inanılan hər bir insan barədə “Allahın oğlu” ifadəsini işlədilməsinə cəlb edir.76 İsa Peyğəmbərin göstərdiyi möcüzələr isə onun xalq tərəfindən bu cür tanıdılmasına kifayət edir. Varner İsa Peyğəmbərin təbliği ilə qarşılaşan gentilelərin (Müqəddəs Kitabda yəhudi olmayanlar üçün işlədilən bir ifadədir, İsa Peyğəmbər dövründəki romalılar üçün işlədilirdi) baxışlarının bu fikirlər çərçivəsində formalaşdığını söyləyir və belə davam edir (buradakı ifadələrdən Allaha sığınırıq):
“Onların “Allahın oğlu” fikirləri çoxtanrılı düşüncə üzərində qurulmuşdu. Buna görə də bu fikirlərini İsa Peyğəmbər və həvarilərinin təktanrılı inanclarına döndərmələri olduqca çətin idi. Şərq və Ellin düşüncələrinin hakim olduğu, dolayısı ilə hökmdarların və başqa müqəddəs adamların “Allahın oğlu” adlandırıldığı bu bölgədə İsa Peyğəmbər da “Allahın oğlu” elan edildi”.77
Bütpərəst etiqadların insanları tanrılaşdırmaq meylləri
Roma imperatorluğunun sərhədləri daxilində yaşayan bütpərəst xalqların dinlərindəki əsas xüsusiyyətlərdən biri insan-tanrı anlayışı ilə bağlı idi. Zevs, Hermes, Venus, Yupiter kimi xəyali Roma və yunan tanrıları insanlar kimi təsvir edilirdilər. Bu tanrıların heykəlləri məbədlərin mərkəzində yaxud da böyük şəhərlərin meydanlarında yerləşirdi. Bütpərəstlər xəyallarının məhsulu olan bu tanrılarını “əllə tutulan, gözlə görünən” varlıqlar kimi təsəvvür edir, həmin tanrıların insan cildinə girərək onlara görünməsini də təbii bir hadisə kimi qəbul edirdilər.
Bütpərəstlərdəki bu insan-tanrı anlayışı o qədər açıq idi ki, özünü “kəramət” sahibi kimi göstərən və dini məsələlərdə vəz edən insanlar bu “məqama” asanlıqla yiyələnə bilirdilər. Əhdi-Cədidin “Həvarilərin işləri” kitabında bu məsələ ilə bağlı maraqlı misallar var. Bu misallara görə, Pavel və Barnaba indiki Konya şəhəri (Türkiyə) yaxınlığındakı Listra adlanan yerdə xəstə bir adamı müalicə etdilər. Xalq da onların tanrı hesab etdi:
“Pavelin nə etdiyi görən xalq, səsini yüksəldib Lrkayoniya dilində “Tanrılar insan surətində yanımıza eniblər!”, - dedilər. Barnabanı Zevs, Pavelin isə baş natiq olduğu üçün Hermes adlandırdılar. Şəhərin önündə yerləşən Zevs məbədinin kahin, şəhər qapısının önünə öküzlər və çələnglər gətirib, xalqla bərabər qurban kəsmək istəyirdi” (“Həvarilərin işləri”, 14/11-13). Oxşar bir hadisə Maltada baş verib. Pavellə söhbət edən bütpərəstlər onun zəhərli olduğunu güman etdikləri bir ilan tərəfindən çalınıb ölmədiyini görəndə yenə insantanrı fikrinə gəlmişdilər:
“Onlar Pafelin bədəninin şişməsini və yaxud ölü kimi qəflətən yerə yıxılmasını gözləyirdilər; amma çox gözlədikdən sonra ona zərərli bir şey olmadığını gördükdə fikirlərini dəyişdirib: “O, bir tanrıdır”, - dedilər” (“Həvarilərin işləri”, 28/6). İsa Peyğəmbərin ardıcılları öz dinlərini məhz belə bir düşüncə tərzinə malik olan insanlar arasında yaymağa çalışır, bu adamlara möcüzələr göstərən, xəstələri sağaldan, ölüləri dirildən bir Məsihdən bəhs edirdilər. Bu adamlar da Allahın üstün möcüzələr verdiyi bu müqəddəs elçisinin Zevs yaxud Hermes kimi bir “tanrı” olduğuna inanırdılar.
Həmçinin Allah Qur’anda üçləmə tərəfdarlarının “Məsih Allahın oğludur” şəkilli ifadələrindən bəhs edərkən “Onların ağzında gəzən bu sözlər daha öncə küfr edənlərin sözlərinə bənzəyir” (“Tövbə” surəsi, 30) xəbərini verir. Yəni xristianlar bu sözləri onlardan əvvəl bu anlayışlara sahib olan bəzi inkarçı xalqlardan götürmüşdülər.
